Hurma

Hurma ağacının yaprakları, 4-30 cm uzunlukta ve sivri uçludur. Çiçekleri, küçük ve beyaz-sarı renklidir. Meyveleri, ağacın tepesinde, yaklaşık 9 kg ağırlığındaki hevenkler hâlinde sarkar. Meyveler, oval biçimde, 2,5-6 cm boyunda, 0,8-2,5 cm eninde, açık sarı-parlak kırmızı renklidir.
Kökeni bilinmemekle birlikte, çoğunlukla Arap Yarımadası ile Kuzey Afrika'da yetiştirilir ve üretimi yapılır. Başlıca hurma üreticisi ülkeler: Irak, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman, Sudan, Mısır, Libya, Tunus, Cezayir, Amerika Birleşik Devletleri, Pakistan. Özellikle Medine hurmaları ünlüdür.
Piyasada sert, yumuşak, yarı-kuru çeşitleri bulunur. En popüler olanı, yarı-kuru hâldeki meyvelerdir. Yaş hurmanın en çok bilinen çeşitleri şunlardır: "Acve", "Amber", "Berni", "Hudri", "Mebrum", "Medjul", "Safavi", "Sugai", "Sukkari".
En az beşbin yıldır tarımı yapılan hurma palmiyesinin, erkek ve dişi çiçekleri farklı bireylerde bulunduğundan; üretiminde, her 50 dişi hurma palmiyesi için, bir erkek hurma palmiyesi dikilir.
Hurma meyveleri, tam olgunluğa ulaştığında hasat edilir. Meyveler, şeker kaynağı olarak önemlidir. Olgun hurmalarda, şeker oranı yükselirken, protein oranı düşer. Hurma meyvesi, yüzde 70 oranında hazmedilebilir şeker (glikoz, fruktoz, sakkaroz), 23 amino asit ve önemli ölçüde lif içerir.
Hurma meyvesinin içerdiği yüksek lif oranı, mide sağlığının korunmasına ve immün fonksiyonların güçlenmesine katkı sağlar. Meyve; demir, kalsiyum, magnezyum, potasyum, fosfor, çinko gibi minerallerce de zengindir. Ayrıca, eser miktarda kükürt, bakır, flor, bor ve selenyum da bulunur. Yağ ve protein oranı ise düşük düzeydedir.
Hurma meyvesindeki tanen, fitat, oksalat seviyesi, mide, böbrek ve karaciğerde hasara yol açarak, mineral yoksunluğuna sebep olabilir. Ancak, meyve olgunlaştıkça tanen oranının düştüğü unutulmamalıdır.
Hurma çekirdeğinde, 9’u esansiyel olan 17 amino asit bulunur. Çekirdek; laurik, miristik, palmitik ve stearik gibi yağ asitleri ile lif bakımından zengindir. Çekirdekte bulunan, başlıca tekli doymamış yağ asitleri, palmitoleik ve oleik asitlerdir. Ayrıca, alfa-linolenik ve linoleik asitler gibi çoklu doymamış yağ asitleri de bulunur. Oleik asit, vücutta kötü kolesterolü (LDL) düşürür; alfa-linolenik asit ise kalp sağlığı için önemlidir.
Hurmanın çeşidine bağlı olarak, çekirdeğinden preslenerek elde edilen düşük verimli yağ; tokoferol içeriğiyle zeytinyağından, yüksek antioksidan içeriğiyle de hindistancevizi yağından daha zengindir.
Hurma meyvesi, polifenolik maddeler (örneğin lignanlar, karotenoitler, antosiyaninler ve prosiyanidinler dâhil flavonoitler) açısından zengindir. Taze hurma meyvesi ve çekirdeğinde bulunan karotenoitler ve flavonoitler, güçlü antioksidan etkiye sahiptir.
Hurma meyvesinde ve palmiye poleninde bulunan, Beta-glukan tipi polisakkaritler, antikanser etkilidir. Beta-glukanlar, bağışıklık sistemini ve makrofaj aktivitesiyle diğer doğal hücre koruma mekanizmalarını güçlendirir. Hücre koruyucu mekanizmaların güçlenmesi, tümör önleyici etkiyle ilişkilidir. Ayrıca, Beta-glukanlar şeker hastalarında, yüksek kolesterol ve kan basıncı seviyelerini de düşürür.
Geleneksel olarak hurma meyvesinden; cüzzam (lepra), astım, bronşit, verem, karın ağrısı, ateş, kusma, şuur kaybı, susama ve yorgunluk hâllerinde yararlanılır. Hint Tıp Sistemi Ayurveda’da, serinletici ve yangı giderici özellikleriyle bilinir.
Hurmanın meyvelerinin yanı sıra, yaprakları, çiçekleri, tohum çekirdekleri ve zamkı da geleneksel yöntemlerle kullanılır. Kuru hurma, yüksek antioksidan özelliğe sahiptir. Meyveleri, çekirdekleri ve polenlerinin, şeker hastalığı, sindirim sistemi rahatsızlıkları ve üreme sistemi üzerinde yangı giderici özellikleri araştırılmıştır.
Hurma yaprakları, karaciğer koruyucu ve afrodizyak etkili olarak bilinir. Çiçeklerinden, karaciğer toniği hazırlanır ve öksürük kesici olarak yararlanılır; ateşli hâllerde ve kan hastalıklarında da kullanılır. Çekirdekleri, yangı giderici, yara iyileştirici, bağırsak hareketlerini artırıcı özelliktedir; ayrıca, astım ve belsoğukluğu tedavisinde de kullanılır. Zamkı ise ishal kesicidir.
Hurma çekirdeği, potasyum, magnezyum ve kalsiyumca zengindir. Kardiyovasküler ve serebrovasküler hastalıkların riskini azaltır. Kavrulmuş hurma çekirdeği çayı, geleneksel olarak kan şekeri seviyesini düzeltir, hafızayı güçlendirir ve kronik hastalıklardan korur. Kurutulmuş hurma çekirdeği tozu ile hazırlanan çay, sıçanlarda karaciğer koruyucu ve yangı giderici etki gösterir.
Hurma çekirdeğinden, hayvan yemi olarak ve kompost hazırlama işleminde de yararlanılır. Kavrulmuş hurma çekirdeği, Orta Doğu’da kafeinsiz kahve olarak tüketilir. Çekirdeğin yağı ise kozmetik preparatlarda ve potansiyel biyoyakıt olarak kullanılır. Çekirdek kabuğunun tozu veya külü, kirli suyu arıtma özelliğine sahiptir.
Şeker hastalığı (Diabetes mellitus), kanda yüksek glikoz seviyeleriyle kendini belli eder ve aşırı susama, sık idrara çıkma, açlık hissi, kilo kaybına yol açar. Kandaki glikoz seviyesinin sürekli yüksek olması, nöropatiye, göz hasarına ve vücut sistemlerinde yangılara neden olur.
Hurma meyveleri, yüksek şeker oranına rağmen, düşük glisemik indekse sahiptir. Bir klinik çalışmada, hurma verilen "Tip 2 diabet" hastalarında, kandaki glikoz seviyelerinin düştüğü gözlenmiştir. Diyabeti olmayan hastalarda ise hurma tüketiminin, glikoz toleransını ters yönde etkilemediği görülmüştür.
Hayvan deneylerinde, hurma yaprağı ekstresinin, antihiperglisemik etki gösterdiği; hurma çekirdeği ekstresinin ise sıçanlarda, kan glikoz seviyesini düşürdüğü ve yüksek lif içeriği sebebiyle, insülin direncini artırdığı değerlendirilir. Benzer şekilde, hurma meyvesi sulu ekstresinin de diyabete bağlı nöropatiyi düzelttiği görülür.
Geleneksel olarak hurma ağacı polenleri, hem kadınlarda hem de erkeklerde, afrodizyak etkili ve üretkenliği (fertilite) artırıcı özelliğiyle bilinir. Bir hayvan deneyinde, erkek sıçanlarda sperm sayısı, serum testosteron ve spermatogenez değerlerini artırdığı; dişi sıçanlarda ise testosteron, östrojen ve progesteron seviyelerini artırdığı gözlenir.
Hayvan deneylerinde, meyve ve çekirdek ekstrelerinin, nöron hasarını ve beyindeki oksidatif stresi önemli ölçüde azalttığı gözlenmiş; ancak, ekstrelerin insanlar üzerindeki etkileri hakkında çalışma yapılmamıştır. Fareler üzerinde yapılan çalışmada, meyve ekstresinin tümör gelişimini önemli ölçüde azalttığı tespit edilmiştir.
Turhan Baytop’a göre; hurma meyvesi, göğüs yumuşatıcı, cinsel kudreti artırıcı, kuvvet verici özelliklere sahiptir. Göğüs yumuşatıcı olarak, meyvelerin % 10 oranında suyla haşlanması sonucu hazırlanan dekoksiyon kullanılır. Kuzey Afrika ülkelerinde, fermente edilen meyveleriyle hurma şarabı hazırlanır.