NGBB'nin Ihlamurları

Ihlamur (Tilia sp.) cinsi, ebegümecigiller (Malvaceae) ailesinin üyesidir. Hoş kokulu ve nektarlı çiçekleriyle bilinir. Bazı ıhlamur türlerinin çiçekleri ve yapraklarıyla hazırlanan çayı, yaygın olarak kullanılır. İçilebilen ıhlamur türlerinin etkisi, kişiden kişiye değişiklik gösterir. Bu sebeple iyice araştırmadan ve konunun uzmanına danışmadan tüketilmemelidir.

Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’nde, bazı ıhlamur türlerinin örnekleri bulunmaktadır.

Tilia americana L.

Yaklaşık 30 metreye kadar boylanabilen, kışın yaprağını döken bir ağaçtır. Kuzey Amerika’da doğal olarak yetişir.

Gövde kabuğu, kahverengimsi gri renklidir. Gençlik döneminde pürüzsüz olan kabuk üzerinde, ileri yaşlarda düzenli sığ oluklar oluşur. Genç sürgünleri pürüzsüz ve yeşil renkli, genellikle güneşe bakan sürgünleri ise kırmızımsı kahverengidir.

Yaprakları, dikkat çekici biçimde büyük; tabanı eğimli kalp biçiminde, ucu sivri, kenarları geniş tırtıklıdır. Yaprağın üst yüzü koyu yeşil renkli, alt yüzü soluk tonda açık yeşil renklidir.

Tomurcukları, kış mevsiminde belirgin biçimde açık yeşil renklidir. Dallar üzerindeki 6-15 çiçek bir araya gelerek, sarkık salkımlar oluşturur. Çiçekleri küçük, soluk sarı renkli ve güzel kokuludur. Çiçeklenme dönemi, yaz mevsiminin başındadır.

Meyveleri, küresel biçimde ve gri-kahverengi tüylerle kaplıdır.

Kışıhlamuru
(Tilia cordata Mill.)

Yaklaşık 30 metreye kadar boylanabilen, kışın yaprağını döken, geniş tepeli bir ağaçtır.

Asya'nın batı bölgelerinde ve Avrupa’da, doğal olarak yetişir. Türkiye’de, doğal yetişmese de süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir.

Gövde kabuğu, koyu tonlarda gri renklidir. Gençlik döneminde çatlaksız ve pembemsi renkli olan gövde, ileri yaşlarda derin çatlaklı görünümdedir.

Yaprakları, damla uçlu ve kenarları keskin dişlidir. Yaprakların üst yüzü, koyu yeşil renkli ve tüysüz; alt yüzü, mavimsi yeşil renklidir. Yaprağın alt yüzünde, damarların birleştiği yerlerde, açık kahverengi tüy demetleri bulunur. Sonbaharda yapraklar, sarı renge dönüşür.

Dallar üzerindeki 5-7 çiçek bir araya gelerek, aşağı doğru sarkık salkımlar oluşturur. Çiçekleri küçük, sarımsı beyaz renkli ve güzel kokuludur. Çiçeklenme dönemi, yaz mevsiminin ortasında, temmuz ayında başlar. Bu nedenle, kış ıhlamuru denir.

Meyveleri, küresel biçimde ve tüylüdür. İnce kabuklu olan meyve, kolay kırılır.

Tilia × europaea L. 'Pallida'

Yaklaşık 40 metreye kadar boylanabilen, kışın yaprağını döken bir ağaçtır. Melez tür olan bitki, Avrupa'nın birçok bölgesinde, iki ebeveynin bireylerinin çakıştığı her yerde, doğal olarak yetişebilir.

Ağacın, güçlü büyüme şekli vardır. Önceleri sivrilen bir tepeye sahipken, daha sonra düzleşen bir taç geliştirir.

Gövde kabuğu, kahverengimsi gri renklidir. Gençlik döneminde pürüzsüz olan gövde, olgunlaştığında sığ dikey çatlaklar geliştirir. Ağacın, ilk başlarda sarımsı kahverengi tonlarda olan dalları, kısa sürede kahverengimsi kırmızı renkli olur.

Bu türün yapraklanması, diğer türlerden daha erken, ilkbaharda olur ve yapraklar diğer türlere göre daha erken, sonbaharda dökülür. Yaprakları, tomurcuk halindeyken, kahverengimsi kırmızı renklidir. Olgunlaştığında, geniş-oval biçimde, tabanda kalp şeklinde olan yaprakların, uç kısmı sivri, kenarları dişlidir. Yaprağın üst yüzü, koyu yeşil renkli, alt yüzü soluk yeşil renklidir. Alt yüzde, damarların orta damar ile birleştiği yerde, tüy öbekleri bulunur.

Çiçekleri, yaklaşık 3-11 çiçeğin bir araya gelerek oluşturduğu, sarkık salkımlar halindedir. Çiçekler küçük, sarımsı beyaz renkli ve güzel kokuludur. Çiçeklenme dönemi, haziran-temmuz aylarıdır.

Meyveleri, küresel biçimdedir.

Felamur
(Tilia rubra DC. subsp. caucasica [Rupr.] V.Engl.)

Dikine büyüyen ve yaklaşık 40 metreye kadar boylanabilen, kışın yaprağını döken bir ağaçtır. Türkiye'de ve Kafkasya bölgesinde, doğal olarak yetişir. Genellikle odunundan yararlanılır; süs bitkisi olarak da yetiştirilir.

Bitkinin tür adı olan "rubra" sözcüğü, Latince "kırmızı" anlamındadır. Alttür adı olan "caucasica" sözcüğü ise Latince'de "Kafkasya" anlamına gelir ve aynı zamanda, alttürün yayılış bölgesini işaret eder.

Gövdesi, koyu gri renkli ve ileri yaşlara kadar çatlaksızdır. Sonraki yıllarda, gövde üzerinde hafif çatlaklar oluşur. Genç dalları, tüysüz ve parlaktır.

Yaprakları, çarpık yumurta biçiminde ve sivri damla uçlu, kenarları dişli, her iki yüzü de tüysüzdür. Yaprakların üst yüzü koyu yeşil renkli, alt yüzü soluk yeşil renklidir. Yapraklar, sonbaharda sarı renge dönüşür. Yaprak sapı, tüysüzdür.

Çiçekleri, 2-3 çiçeğin bir araya gelerek oluşturduğu, sarkık salkımlar halindedir. Çiçekler küçük, açık sarı renkli ve güzel kokuludur. Çiçeklenme dönemi, haziran-temmuz aylarıdır.

Meyveleri, küresel biçimde ve tüylüdür.

Gümüşi Ihlamur
(Tilia tomentosa Moench)

Yaklaşık 40 metreye kadar boylanabilen, geniş tepeli, kışın yaprağını döken bir ağaçtır. Avrupa'da ve Anadolu’da, doğal olarak yetişir.

Gövde kabuğu, koyu gri renklidir. Uzun süre çatlaksız olan gövde üzerinde, ileri yaşlarda çatlaklar görülmeye başlar.

Bitkinin dalları, gövdeye dar açı yapacak şekilde gelişir. Genç sürgünleri, açık yeşil renkli ve sık beyaz tüylüdür.

Yaprakları, yürek biçiminde, ucu sivri, kenarları çift sıra dişlidir. Yaprakların üst yüzü koyu yeşil renkli ve tüysüz, alt yüzü ise gümüşi beyaz renkli ve sık tüylüdür. Sonbaharda sarı renge dönüşürler. Yaprak sapı, gümüşi renkli ve tüylüdür.

Çiçekleri, 7-10 çiçeğin bir araya gelerek oluşturduğu, sarkık salkımlar halindedir. Çiçekler küçük, açık sarı renkli ve güzel kokuludur. Çiçeklenme dönemi, haziran ayı sonu ve temmuz ayı başındadır.

Meyveleri, oval biçimde ve sivridir. Sert ve gri tüylü olan meyveler, önceleri yeşil renklidir; olgunlaştığında, mat sarı renkli olur.

Kaynaklar

Akkemik, Ü. (ed.) 2020. Türkiye’nin Bütün Ağaçları ve Çalıları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
Mamıkoğlu, N.G. 2007. Türkiye’nin Ağaçları ve Çalıları, NTV Yayınları, İstanbul.
Russell, T. 2012. Nature Guide Trees, DK Publishing (Dorling Kindersley), Londra.