Günümüzde şehirlerde yoğunlaşan toplumsal yaşama karşın insanoğlu, doğanın bir parçası olarak yeşil alanlara yakın olmayı ister. Doğayla yakınlaşma amacıyla uygulanan çeşitli girişimlerden biri de belediyeler tarafından oluşturulan rekreasyon alanlarıdır. Bu seyir alanlarında vakit geçirmenin, başta ruh sağlığı olmak üzere çok yararlı olduğu açıktır. Ancak, günümüzün şehirleşme uygulamalarında, yeşil alanların da yeterli olduğu söylenemez.

Şehir ortamında apartmanda yaşayanlar için, balkonda kurulan küçük saksı öbekleri bile büyük önem taşır. İmkânı olanlar ise müstakil bahçeli evlerde, yeşil alanı daha çok olan farklı yaşam ortamları kurabilir. Bu durumda, bahçede dikilecek bitkilerin seçimi, hem görsel açıdan, hem de sağlık açısından özel önem kazanır.

Elbette bitki seçimi konusunda, öncelikle bir peyzaj uzmanından destek almak doğrudur. Ancak, yetiştirilecek bitkilerin seçiminde, herkes için çok yönlü fayda sağlaması beklenen, "Tıbbi ve Aromatik Bitkiler" grubunu dikkate almakta yarar vardır.

Tıbbi ve aromatik bitkiler, hem doğrudan kullanılabilmeleri, hem de uçucu yağ üretiminde kaynak oluşturmaları sebebiyle yetiştirilmektedir. Dünya üzerinde geniş alanlarda tarımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler, bu bitkilerden çeşitli yöntemler uygulanarak elde edilen uçucu yağlar sebebiyle, büyük ticari öneme sahiptir. Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre, yaklaşık 50 bitki türü, tıbbi ve aromatik bitki olarak kabul ediliyor ve bu türlerin ticaretine izin veriliyor.

Tıbbi ve aromatik bitkilerin birçoğunun üretimi, geniş toprak alanlarda yapılmaktadır. Ancak, küçük alanlarda da yetiştirilebilen bazı türler vardır. Bunun için, ilk aşamada öncelikle güneş gören bahçenin bulunması yeterlidir.

Bahçenizde yetiştirebileceğiniz tıbbi ve aromatik bitkilerden, yaygın bilinen bazı örnekler şunlardır:
Civanperçemi (Achillea sp.)
Ölmezçiçek (Helichrysum sp.)
Lavanta (Lavandula sp.)
Biberiye (Rosmarinus sp.)
Adaçayı (Salvia sp.)
Kekik (Thymus sp.)

Çok yıllık olan bu tıbbi ve aromatik bitkiler, dikildikten sonraki süreçte doğru ve özenli bakım görmeleri hâlinde, yaklaşık on yıl boyunca varlığını sürdürebilmektedir. Uygun ortam ve gerekli koşullar temin edildiğinde, sağlıklı gelişim gösteren bu türler, kısa zamanda bahçenin göz alıcı bitkileri hâline gelebilir.

Bu türler tek olarak dikilebileceği gibi, birkaç tür bir arada karışık olarak da dikilebilir. Dikim işlemi, türlerin çiçeklenme tarihi göz önüne alınarak yapıldığında, bahçenin yaz boyu çiçekli kalması sağlanabilir. Böylece bahçenizde, iyi planlanmış görsel tasarım ile hem çok yönlü özel bir bitki grubuna ev sahipliği yapabilir; hem de seyrine doyulmaz bir manzara oluşturarak, yakın çevreniz ve misafirleriniz için hoş bir ortam oluşturabilirsiniz.

Yapısal özellikleri gereğince, her bir gövdede çok sayıda çiçeğe sahip olan bu bitkiler, aynı zamanda uzun çiçeklenme periyodu gösterir. Uçucu yağları sayesinde güzel kokular salmalarının da etkisiyle kısa zamanda arılar, kelebekler ve benzer misafirler için de cazip çekim noktaları oluştururlar.

Özellikle polen ve balözü toplamak amacıyla bahçenizi ziyaret eden arıları izlemek, zamanla ilginç ve keyifli bir uğraş hâline gelebilir. Ayrıca bu bitki türleri, arıların yanı sıra çeşitli kelebekler ve kınkanatlılar gibi birçok canlı türünü görme fırsatı da sunar. Böylece bahçe, küçük bir biyoçeşitlilik toplanma alanına dönüşebilir.

Adaçayı, biberiye, civanperçemi, kekik, lavanta, ölmezçiçek; hepsi de çeşitli özellikleriyle günlük yaşamda ve farklı tedavi uygulamalarında kullanılan bitkilerdir.

Kekik bitkisi, evde yemeklere-yiyeceklere tat katar. Hazırladığınız salataya, bahçenizdeki dalından koparıp eklediğiniz bir tutam kekik sayesinde oluşturduğunuz tat ve lezzet farkının güzelliğini hayretle keşfedebilirsiniz.

Özellikle çocukları kış hastalıklarından korumak için alınacak önlemler arasında, doğal bitki çaylarının önemli yeri vardır. Mevsiminde kurutup, kış hastalıklarında destekleyici tedavi olarak uygulayacağınız kekik çayı ile şifa bulabilirsiniz.

Adaçayı yaprakları da aynı şekilde çayı yapılarak, hem lezzeti için hem de destekleyici tedavi amacıyla kullanılabilir.

Lavanta bitkisi, kokusuyla bulunduğu ortamda ferahlık sağlar. Bu nedenle evlerde lavanta bulundurmak, geleneksel bir uygulamadır. Belediyelerin de şehir peyzajında sıklıkla kullandığı bitkilerden lavanta, küçük ölçekli bahçelerde de kullanılabilir. Lavanta, hem hoş görüntü sunar, hem de güzel kokusuyla ortama ferahlık katar. O hâlde, neden bahçemizde bir lavanta köşesi olmasın?

Biberiye bitkisi, çalı şeklindeki gövdesiyle, aynı zamanda kullanışlı bir çit bitkisidir.

Üretim

Kekik ve lavanta gibi bitkiler, kök sürgünleriyle çoğalır; büyüyen dallarıyla yer örtücü olarak gelişir ve toprak yüzeyinde yayılır. İlk yıl tek fide olarak dikilen bitkiler, her yıl yapılan budama ile üçüncü yılda 50-100 gövde oluşturur ve ideal büyüklüğe gelir.

Dört adet yetişkin kekik bitkisi, 1m2 alanın tamamını örtecek şekilde yayılabilir. Her bir öbekte 50-100 gövde, bahçeye özel doku ve renk katacaktır.

Lavanta da aynı şekilde dallanmakla birlikte, daha kompakt yapıdadır; ancak zamanla çok daha büyük alan kaplar. Hatta tek lavanta gövdesinin, 1 m2 yer kaplayabilmesi mümkündür.

Adaçayı, biberiye, ölmezçiçek bitkileri, toprakta odunsu köklere sahip olmakla birlikte; yerüstü kısımlarında, toplu halde bulunan gövdeleriyle çalı formu oluşturur. Ancak, bu özelliğiyle yer örtücü değil, dikine büyüyen çalılardır. Böylece, açıkta kalan toprak kısımlarında, farklı yabancı türlerin büyümesine olanak tanırlar. Bu otların temizlenmesi, kekik ve lavantaya göre daha kolaydır.

Dikim ve Bakım

Bu bitkileri yetiştirmek için, büyük alana ihtiyaç yoktur. Örneğin, 10 m2lik bahçe kısmında, 50 kadar aromatik tür yetiştirilebilir. Bitkilerin sıklığı bahçenin büyüklüğüne göre ayarlanır.

Dikim aşamasında, bitkilerin güneş isteği göz önünde tutulmalı; doğrudan güneş alan, açık alanlar tercih edilmelidir. Ağaç altı gibi, gün boyu gölgede kalan yerler tavsiye edilmez.

Dikim yapılacak alandaki toprağın, temiz ve doğal olmasına dikkat edilmelidir. Genelde bu bitkiler, kültür türleri olduğu için, özel toprak istekleri olmaz; hemen her çeşit toprakta yetişebilir. Ancak, zemininde inşaat atığı, moloz, yoğun taş-çakıl gibi malzemenin bulunduğu topraklar; üzerine yeniden temiz toprak dökülse bile, bitkiler için olumsuz ortam oluşturur. Uygun olmayan özellikteki bu yerlere dikilen bitkiler, sağlıklı gelişim gösteremez.

Üreticiden viyolde veya açık kök olarak alınan fidelere, dikildikten sonra tutunması için hemen can suyu verilmelidir. İlk yıl fideler ortama iyice alışıp, yerleşinceye kadar sulama işleminin takip edilmesi gerekir. Sonraki yıllarda, çiçeklenme dönemine kadar mevsimsel yağışlar yeterli olacağından sulama gerekmez.

Bitkide, dipten biçme tarzında hasat yapılacaksa, hasattan sonra yeni dalların daha gür gelişebilmesi için mutlaka birkaç defa sulanmalıdır. Dipten hasat yapılmıyorsa, yaz mevsiminin sıcaklık durumuna göre sulama yapılır.

Tıbbi ve aromatik bitkiler, arılar ve diğer böcekler için de çekim alanı oluşturur. İster ev bahçesinde, ister hobi bahçelerinde, hatta büyük bina ve sitelerin yeşil alan olan olarak belirlenen kısımlarında, tıbbi ve aromatik bitkiler için de yer açılması tavsiye edilir. Böylece, hem bireyler, hem çevre, hem de böcek dostlarımız istifade etmiş olur.

Bilal Şahin
Dr; Çankırı Karatekin Üniversitesi
Gıda ve Tarım Meslek Yüksek Okulu

Fotoğraflar: Bilal Şahin