Biyoçeşitlilik, yeryüzünde var olabilen tüm bitki, mantar, hayvan, mikroorganizma türleri ile bunların ait olduğu ekosistemlerdeki tüm yaşam çeşitliliğini ifade eden kapsamlı bir kavramdır. Dünyada varlığı düşünülen 400.000 damarlı bitki türünün, yaklaşık %10'u keşfedilmeyi beklemektedir. Bilinen-bilinmeyen bu bitkilerin, dünyanın birçok sağlık, sosyal, çevresel, ekonomik sorununa çözüm sunabilme olasılığı vardır. Bu nedenle tehdit altındaki türlere ilişkin potansiyelin tespit edilerek, korunması amacıyla eksiksiz envanteri hazırlanmalıdır[1].

Botanik Veritabanlarının Gelişimi

Botanikçilerin yüzyıllar boyu topladığı devasa bitki/botanik bilgi birikiminin, kitap-kart gibi geleneksel yöntemlerle taksonomik sıraya dayalı yönetilmesi ve analizi; bilginin kaybolması, yıpranması ve bilgi arttıkça verimsiz sorgulanması gibi zorluklar içeriyordu. Örneğin, “yaprakları dalgalı kenarlı ve meyveleri kırmızı renkli tüm bitkiler” aranmak istendiğinde; bu veriyi elde etmek için binlerce kaydın tek tek incelenmesi gerekiyordu.

Bu konuda, bilgisayarlı veritabanlarının geliştirilmesi önemli çözüm oldu. Her kayıt için, yaprak şekli veya meyve rengi gibi etiket/filtreleme sistemleri tasarlandı. Daha önce sorulması bile imkânsız olan karmaşık sorular, saniyeler içinde yanıtlanabilir; ilgili tüm kayıtlar anında listelenebilir hâle geldi. Bu teknolojik dönüşüm, eskiden aylar sürebilecek bilgi toplama sürecini hızlandırarak, botanik alanında köklü değişimlere yol açtı.

Bu dönüşümün somut örneklerinden biri, Missouri Botanik Bahçesi'nin “TROPICOS” sistemidir. Birçok projenin altyapısını oluşturan ve birleştiren “ana veritabanı”, araştırmacıya bitkiyi niteleyen üç temel bilgi türü sunar:

  • "Bitkinin Kimliği" (Adlandırma/Aidiyet)
  • "Bitkinin Nerede Bulunduğu" (Coğrafi Dağılım)
  • "Bitkinin Neye Benzediği" (Fiziksel Tanım/Morfoloji)[2]

Bu plandan hareketle, birçok farklı botanik veritabanı ortaya çıkmıştır. Bazı örnekler şunlardır:

  • "Otobur"
  • "GBIF"
  • "World Flora Online"
  • "Catalogue of Life"
  • "Türkiye Florası"
  • "iNaturalist"
  • "The Plant List"
  • "USDA Plants Database"
  • "eFloras"

Veritabanlarının Pratik Faydaları

Doğa Koruma

Dijitalleşmenin yararlı olduğu konular arasında önemli bir başlıktır. Örneğin; “Hangi bitkinin daha çok tehdit altında olduğu” sorusuna, bilimsel veriler karşılaştırılarak kolayca yanıt bulunabilir. Bitkilerin yaşam alanları, yaygınlığı, koruma altında olup olmaması gibi filtrelerden yararlanarak tehdit unsurları değerlendirilebilir.

Tarım ve Bahçecilik

Gıda güvenliği, yeni bitki türlerinin tespiti, var olan türlerin geliştirilmesi gibi konularda önemli işlev üstlenir. Örneğin, daha verimli ve dayanıklı yoncalar geliştirmek isteyen bir genetikçi, ABD Tarım Bakanlığı'nın "GRIN" adlı sistemine ulaşabilir. Buradan, farklı yonca türlerinin örneklerini siparişle temin edip laboratuvarında test edebilir. Aynı şekilde bir sağlıkçı, bu sistemi ilaç bulmak ya da var olan bir ilacı geliştirmek için kullanabilir.

Yeni Bilimsel Keşifler: Büyük Resmi Görmek

Günümüzde, geleneksel sistemde sorulamayacak bazı sorular sorulabiliyor. Artık tek tek bitkiler değil, ekosistemlerin ve gezegenin büyük ölçekli görünümleri değerlendirilebilmektedir. Örneğin; bitkilerin dünyanın dört bir yanına dağılımı ve yayılımı, "Biyocoğrafya" bilim dalı kapsamında ele alınıyor.

İklim Değişikliği

Farklı tarihlerde toplanmış bitki örneklerinin tomurcuk, çiçek, meyve gibi unsurları incelenerek gelişim aşamaları haritalanabiliyor. Böylece, iklim değişikliğinin bitkilerin yaşam döngüsünü nasıl etkilediğine ilişkin veriler değerlendiriliyor.

"GBIF" (Küresel Biyoçeşitlilik Bilgi Tesisi)

Dünyadaki binlerce kurumun verilerini bir araya getirerek, tüm yaşam türleri hakkındaki verilere herkesin, her yerde açık erişim sağlaması amacıyla oluşturulan "GBIF"; uluslararası bir “üst veri portalı” veya “ağ geçidi"dir. Mevcut hâliyle GBIF Veritabanı'nın istatistik değerleri şöyledir:

  • Veri Girişi Yapan Kurum Sayısı: 2563
  • Yaşayan Canlı Türleri ile İlgili Yaşam Verileri: 3.503.946.823
  • Yaşam Verilerinden Oluşturulmuş Veri Setleri: 117.941
  • Veri Setlerinden Yararlanılarak Hazırlanan Bilimsel Makale Sayısı: 13.541

Dünya devletleri tarafından finanse edilen ve merkezi Kopenhag olan GBIF, katılımcı ülkeler ve kuruluşlarla birlikte çalışır. Böylece, dünya genelinde veri barındıran kurumlar tarafından kaydedilen türler hakkındaki bilgilerin, ortak standartlar ve açık kaynaklı araçlarla paylaşımı sağlanır. Bu bilgiler, 18. yüzyıldan kalma müze örneklerinden, güncel DNA barkodlarına ve akıllı telefon fotoğraflarına kadar, çok çeşitli kaynaklardan elde edilmektedir[3]. GBIF, "Darwin Core" gibi veri standartlarını kullanarak, milyonlarca türe ait bilgileri çeşitli kaynaklardan toplar. Veri sağlayıcılar, "Creative Commons" lisanslarıyla veri setlerini açık erişime sunarak; bu bilgilerin bilimsel yayınlarda, raporlarda, analizlerde kullanımını sağlar. Bu sayede GBIF bünyesindeki veriler, her gün ortalama beş hakemli yayında referans olarak gösterilmektedir[3].

"World Flora Online" (WFO)

Bu proje, yeryüzünde bilinen tüm bitkilerin (briyofitler, pteridofitler, gymnospermler, angiospermler) belgelenmesi amacına yönelik hazırlanmıştır. Küresel bir girişim olan ve Birleşmiş Milletler'in "Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi"ne dayanan proje; koruma planlamacıları ve politika yapıcıları için temel araçtır.

Proje kapsamında, dünya genelinde bilinen yaklaşık 400.000 damarlı bitki ve yosun türünü içeren, açık erişimli web tabanlı el kitabı oluşturulmaktadır. Çalışmalar, yayımlanmış flora kaynaklarıyla uluslararası işbirliği içinde, keşfedilmemiş bölgeler ve az bilinen bitki grupları hakkında yeni bilgiler derlenmesine yöneliktir. Bu harita grafiği[4], Bitki Dağılımlarını Kaydetmeye Yönelik Dünya Coğrafi Şeması'nın ikinci seviye bölgeleri için hazırlanmıştır. Grafikte, Dünya Damarlı Bitkiler Kontrol Listesi ve ilgili Floralar tarafından sağlanan verilere dayanarak, türlerin mevcut yaklaşık kapsamı gösteriliyor. Türkiye, “Western Asia” kısmında bulunmaktadır. World Flora Online Konseyi'nde temsile olanak tanıyan "Mutabakat Zaptı" (MOU), konsorsiyum üyesi kuruluşlar tarafından imzalanmıştır. Hâlen 55 botanik bahçesi ve botanik enstitüsü, World Flora Online Konseyi'nde temsil edilmektedir[5].

Aydın Bekoğlu
NGBB Yazılım Geliştiricisi

Notlar:
1. <WFO - Who we are>
2. <The Rise of the Botanical Database>
3. <What is GBIF?>
4. <WFO - Introduction>
5. <WFO - Consortium Members>

"GBIF" (Küresel Biyoçeşitlilik Bilgi Tesisi) şeması kullanılırsa, altına eklenecek açıklama:
"Occurrence records": Olay Kaydı
"Datasets": Veri Kümesi
"Publishing institutions": Yayın Kuruluşu
"Peer-reviewed papers using data": Veri Kullanan Hakemli Makaleler